18/4/15

58. ΜΝΗΜΕΣ ΜΕΣ. ΑΝΑΤΟΛΗΣ, 2001

58. ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΙΣ ΜΝΗΜΕΣ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ
      Δίπλα στα φλέγοντα σημερινά ζητήματα της συνεχιζόμενης αυθαίρετης ανέγερσης παράνομων ισραηλινών οικισμών καθώς και της συνεχιζόμενης αυθαίρετης κατεδάφισης νόμιμων παλαιστινιακών οικισμών, έχομε εδώ ένα ανείπωτο μίσος, που τροφοδοτείται από το συνεχιζόμενο επί δεκαετίες αιματοκύλισμα στην περιοχή, στην γη δηλαδή του Ισραήλ, που τυχαίνει να είναι και γη της Παλαιστίνης, ή στην γη της Παλαιστίνης, που τυχαίνει να είναι και γη του Ισραήλ (σε μια έκταση λίγο μεγαλύτερη της Πελοποννήσου).
      Στην Μέση Ανατολή συγκρούονται δύο δίκια, λέει ο μεγάλος ισραηλινός συγγραφέας Amos Oz. Ή μήπως στην Μέση Ανατολή συγκρούονται δύο άδικα; Γιατί, άμα ριζώνεις, έχεις δίκιο, κι άμα ξεριζώνεις, άδικο. Στις μνήμες βρίσκονται και τα δύο: και το δίκιο και το άδικο. Κι αν ζεις στον τόπο με τις περισσότερες και μεγαλύτερες μνήμες, τότε τα πράγματα δυσκολεύουν. Μπορεί στον ίδιο τόπο να έχουν ριζώσει αντιφατικές και εχθρικές, ακόμη, μεταξύ τους μνήμες.
      Πόσο τρέχουσα πραγματικότητα και πόσο μνήμη, λοιπόν, είναι τα Ιεροσόλυμα, η Ιεριχώ, η Νεκρά Θάλασσα, ο βράχος Μασάντα, η έρημος Νεγκέβ, η χερσόνησος Σινά, η Ανατολική Μεσόγειος, η Ερυθρά Θάλασσα κι όλες οι μεγάλες πόλεις των περιβαλλουσών το τοπίο αραβικών χωρών; Σ’ αυτή τη γη οι πιστοί τριών θρησκειών συνομίλησαν με τον Θεό. Κι εδώ, στο όριο της επαφής με το θείο και το κοσμικό, αρχίζει η Παγκόσμια Ιστορία. Αλλά κι εδώ είναι που τίθεται σήμερα το πιο προκλητικό ερώτημα: Πόσο η μνήμη μπορεί να καταχράται του ίδιου της του εαυτού και να επηρεάζει δεσμευτικά τα τεκταινόμενα ενός παρόντος και μιας εκρηκτικής σχέσης δύο λαών;
      Το ζήτημα των ταυτοτήτων στην περιοχή είναι ένα καυτό και δύσκολο θέμα. Ο πόλεμος και τα media κάνουν να φαίνονται προς τα έξω μόνον δυο ταυτότητες. Οι ταυτότητες, όμως, είναι πολύ περισσότερες και για τις δυο πλευρές. Ισραηλινοί Ασκεναζίμ (προερχόμενοι από τις δυτικές χώρες, ευκατάστατοι και ψηφοφόροι του Εργατικού Κόμματος), Σεφαραντίμ (προερχόμενοι εξ Ανατολής, φτωχοί και ψηφοφόροι του δεξιού Λικούντ), Τσαμπαρίμ (γέννημα θρέμμα του Ισραήλ, ηρωικοί πολεμιστές), Παλαιστίνιοι ισραηλινοί πολίτες (ενταγμένοι στην ισραηλινή κοινωνία, άλλοι ‘συνεργάτες’, άλλοι κομμουνιστές), Παλαιστίνιοι της διασποράς, εξόριστοι του ’48, του ’67, του ’82, Παλαιστίνιοι των καταυλισμών του Λιβάνου, Παλαιστίνιοι των κατεχομένων εδαφών, Παλαιστίνιοι της Γάζας και της Δυτικής Όχθης, Παλαιστίνιοι της Τζιχάντ και της Χαμάς (έτοιμοι γι όλα, μια και δεν έχουν να χάσουν τίποτα), ορθόδοξοι εβραίοι (κάποιοι των οποίων αρνούνται να πάνε στο Ισραήλ, αφού εκεί θα τους πάει μόνον ο Μεσσίας), φονταμενταλιστές μουσουλμάνοι (συνδεόμενοι με τους αδελφούς τους στις 20 άλλες αραβικές χώρες) κλπ..
      Η επίσκεψη του Μουσείου του Εβραϊκού Ολοκαυτώματος στο Τελ Αβίβ είναι για όλους μια συγκλονιστική εμπειρία. Παρά, όμως, την εντύπωση πως το σύγχρονο Ισραήλ οργανώνεται γύρω από αυτό το μουσείο του μαρτυρίου, η πραγματική ιστορία των πρώτων χρόνων του λέει άλλα. Από το 1948 που ιδρύθηκε το κράτος του Ισραήλ και για μία δεκαετία, οι αναφορές στο Ολοκαύτωμα ήταν σπάνιες. Οι λόγοι πολλοί: ο αγώνας επιβίωσης σε ένα εχθρικό περιβάλλον, η σιωπή που ακολουθεί ένα εξαιρετικά συγκλονιστικό γεγονός, αναμεμειγμένη με συναισθήματα ενοχής για την παθητικότητα που επεδείχθη από τα θύματα (για την οποία παθητικότητα έχει γράψει η εβραία φιλόσοφος Hana Arendt) και η στάση του σιωνιστικού κινήματος, που διακήρυσσε εξ αρχής την ανάγκη της μετανάστευσης στην Παλαιστίνη, μεμφόμενο όσους παρέμεναν στην Ευρώπη.
      Κατά τα τελευταία 15 χρόνια, νέοι ισραηλινοί ιστορικοί αμφισβήτησαν ριζικά την επίσημη ιστορία του κράτους τους και τάραξαν τις βεβαιότητες του σιωνισμού, εγκαινιάζοντας έτσι αυτό που ονομάσθηκε ‘διαμάχη των ιστορικών’ (‘machloket ha-historionim’). Οι ‘νέοι ιστορικοί’ έθεσαν σε κίνηση μια κριτική διαδικασία, που ο Ι. Greilsammer θεωρεί καθ’ εαυτήν λυτρωτική. Βιβλία, όπως, το ‘Έβδομο Εκατομμύριο’ του Tom Shegev, για τον ρόλο του σιωνιστικού κινήματος κατά την διάρκεια του Ολοκαυτώματος, ή οι ‘Απαρχές του Ισραήλ’ του Ze’ev Sternhel, για την μυθοποίηση των πατέρων του ισραηλινού σοσιαλισμού, διατύπωσαν ενοχλητικά ερωτήματα στην ισραηλινή κοινωνία.
      Σύμφωνα με τους ‘νέους ιστορικούς’, οι σιωνιστές καθοδηγητές επέλεξαν σύμβολα και μύθους δανεισμένους από την ιουδαϊκή θρησκεία ή από γεγονότα της ιουδαϊκής ιστορίας, εκλαϊκεύοντας και εθνικοποιώντας τα. Το παρελθόν μπήκε, έτσι, στην υπηρεσία μιας νέας (κρατικής) θρησκείας. Ο όρος σιωνισμός παραπέμπει στην Σιών, το Όρος του Ναού, τον πυρήνα της αρχαίας Πόλης του Δαυίδ των εβραϊκών Γραφών. Ο όρος ‘Έρετς-Ισραέλ’ χρησιμοποιείται από τους σιωνιστές ακόμη και για περιόδους, κατά τις οποίες άλλα έθνη κυβερνούσαν τα εδάφη αυτά. Και ο όρος ‘alliya’ (ανάβαση) δηλώνει κάθε εβραϊκή μετανάστευση στο Έρετς Ίσραελ. (Πρόκειται περί όρων ιδρυτικών του σύγχρονου κράτους του Ισραήλ).
      Ήταν, όμως, θέλημα Θεού να επιβιώσουν του βιβλικού κατακλυσμού τόσο οι σημίτες Εβραίοι όσο και οι σημίτες Άραβες ως απόγονοι, και οι μεν και οι δε, του Σημ, γιου του Νώε. Οι Άραβες, νομάδες της ερήμου (αράμπ = νομάς της ερήμου) είναι το έθνος του αραβικού (κατά την πρωτότυπη γραφή) Κορανίου, το έθνος του προφήτη Μωάμεθ, τελευταίου άμεσου συνομιλητή του Θεού, και των κοσμικών και θρησκευτικών διαδόχων (δηλαδή χαλιφών) τού διαρκούς χαλιφάτου.
      Ο αιγυπτιακός αραβικός εθνικισμός αναπτύχθηκε, σιγά-σιγά, ως αντίθεση σε δύο πόλους επικυριαρχίας (εσωτερικό και εξωτερικό): και στον Οθωμανό και, μετά το 1918, Βρετανό επικυρίαρχο αλλά και στην υποτελή δυναστεία και την τουρκικής καταγωγής τάξη ισχυρών γαιοκτημόνων, που κατείχε το μεγαλύτερο μέρος της αραβικής γης. Αξιοσημείωτο, δε, για την κατανόηση των εξελίξεων είναι ότι σε μια ιδιότυπη αντι-οθωμανική συμμαχία, επί ένα κρίσιμο διάστημα, ιδίως κατά την διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, υπήρξε στενή βρετανο-αραβική συνεργασία (π.χ. περίπτωση Λόρενς της Αραβίας).
      Το 1917, η Δήλωση Μπάλφουρ, που υπόσχεται βρετανική στήριξη σε μια εβραϊκή εθνική εστία στην Παλαιστίνη και δίνει το έναυσμα της μαζικής εβραϊκής μετανάστευσης, ονοματίζει την εν λόγω περιοχή έτσι ακριβώς: Παλαιστίνη. Η Παλαιστίνη,  κατοικημένη κατά καιρούς από διαφόρους λαούς, δεν αποτέλεσε ποτέ ανεξάρτητη πολιτικο-διοικητική οντότητα. Υπό την οθωμανική διοίκηση (1517-1917) ανήκε σε διαφορετικά σαντζάκια (διοικητικές ενότητες) και κατοικείτο από Άραβες και άλλους συγγενείς ή εξαραβισμένους λαούς (κατά ποσοστό 90 - 95%) και Εβραίους (κατά ποσοστό 5 - 10%). Περί το 1880, όταν αρχίζει η συστηματική σύγχρονη μετανάστευση των Εβραίων στην Παλαιστίνη, υπήρχαν εκεί, περίπου, 500.000 – 700.000 κάτοικοι (Άραβες, Εβραίοι, Δρούζοι, Μαρωνίτες και άλλες μικρότερες κοινότητες υπό τα προαναφερθέντα ποσοστά σύνθεσης του πληθυσμού).
      Ο παλαιστίνιος Eduard Said στο κλασικό του έργο ‘Οριενταλισμός’ επιχειρεί μια συστηματική αποδομητική προσέγγιση στην κυρίαρχη ευρωπαϊκή σύλληψη της Ανατολής (Όριεντ), των εικόνων, δηλαδή, που κατασκεύασε η αποικιοκρατική και ιμπεριαλιστική Ευρώπη του 19ουαι. για την Ανατολή. Σ’ αυτές τις εικόνες δεν υπάρχουν εντόπιοι λαοί, που ζουν, κοπιάζουν, αγωνιούν, αγωνίζονται και δημιουργούν. Στο πνευματικό πλαίσιο των εικόνων αυτών αποδίδεται, από τον Said, και η ευρωπαϊκή πολιτική στήριξης της δημιουργίας ενός κράτους ‘σε μια γη χωρίς λαό από ένα λαό χωρίς γη’ (σύμφωνα με το αρχικό σιωνιστικό σύνθημα). Η γη αυτή, όμως, και λαό είχε, αραβικό, και μνήμες ριζωμένες, αραβικές. Εκεί ακριβώς που ρίζωναν κι οι άλλες μνήμες, αυτές των Εβραίων της διασποράς.
      Η παλαιστινιακή κοινότητα, μετά το 1967 και τον Πόλεμο των Έξι Ημερών (πόλεμο, που αποκάλυψε τις αδυναμίες των αραβικών κρατών), αυτοπροσδιορίζεται ως διακριτή εθνική οντότητα εν σχέσει προς ένα, άλλοτε φιλικό, άλλοτε αδιάφορο, άλλοτε εχθρικό, αραβικό κόσμο. Η υπόθεση του παναραβισμού αναβιώνει κατά περιόδους και με διαφορετικό, κατά περίσταση, περιεχόμενο. Εκτός, όμως, από την δυναμική νασερική εκδοχή ενός σοσιαλιστικού παναραβισμού (που προσέκρουσε βίαια στην ηθική απαξίωση του πολέμου και της ήττας του 1967), ο παναραβισμός, ως αίτημα και ως οργάνωση, δεν προσέλαβε, κατά τον 20οαι., συγκεκριμένη πολιτική μορφή και υπολογίσιμο πολιτικό μέγεθος. Η οργάνωση, έτσι, των Παλαιστινίων και των διεκδικήσεών τους γίνεται υπόθεση των ίδιων των Παλαιστινίων.
      Όποιος έχει επισκεφθεί την εντός των τειχών αραβική αγορά των Ιεροσολύμων ή τις φτωχογειτονιές της Δυτικής Όχθης ή τις φτωχογειτονιές της Γάζας, έχει διαπιστώσει το μίσος των μικρών Παλαιστινίων εναντίον του Ισραήλ. Είναι παιδιά που πολλές φορές βρήκαν τα σχολεία τους κλειστά από τις συχνές απαγορεύσεις του ισραηλινού στρατού. Κι όταν τα βρίσκουν ανοικτά, έχουν μπροστά τους σχολικά βιβλία του 1947 ή του 1967, που λένε ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική λύση από την καταστροφή του Ισραήλ». Ο κύκλος είναι φαύλος.
      Ποια είναι η λύση; Σ’ ένα δικοινοτικό, δίγλωσσο σχολείο, που διδάσκει και τις δυο εκδοχές της Ιστορίας, ονομαζόμενο ‘Όαση της Ειρήνης’, κάπου μεταξύ Ιεροσολύμων και Τελ-Αβίβ, μας πληροφορεί η Άννα Φραγκουδάκη, σε μια τάξη μικρών ηλικιών, μια μέρα (που την προηγούμενή της η τηλεόραση είχε δείξει την έκρηξη βόμβας, τραυματίες, συγκρούσεις και αγριότητες) ο δάσκαλος έδωσε στα παιδιά χάρτινα κουκλάκια και ζήτησε να κάνουν πόλεμο με τα κουκλάκια. Άλλα παιδιά τσαλάκωσαν το κουκλάκι τους, άλλα το τσαλαπάτησαν, άλλα το έσκισαν, άλλα το έκαψαν. «Με το ίδιο κουκλάκι προσπαθήστε να κάνετε ειρήνη!», τους είπε τότε... Όσο πιο βίαια είχαν μεταχειρισθεί προηγουμένως το κουκλάκι, τόσο πιο δύσκολη ήταν η ειρήνη.
      Βιβλιογραφία:
Ηρακλείδης, Α., Η Αραβοϊσραηλινή Αντιπαράθεση. Η προβληματική της Ειρηνικής Επίλυσης. Αθήνα 1991.
Antonius, G., The Arab Awakening. Philadelphia, 1939, Lippincott.
Collins, L., Lapierre, D., O Jerusalem. New York, 1988, Touchstone.
Greilsammer, I., Η Νέα Ιστορία του Ισραήλ. Αθήνα 2000.
Hassoun, J., Το Κοντραμπάντο της Μνήμης. Αθήνα 1996.
Hassoun, J., Θανασέκος, Γ. κ.α., Εβραϊκή Ιστορία και Μνήμη. Αθήνα 1998.
Mansfield, P., The Arabs. New York 1985, Penguin.
Oz, A., Το Ισραήλ, η Παλαιστίνη και η Ειρήνη. Αθήνα 1997.
Sahin, A., Η Ισραηλινή Αποικιοκρατία και η Ιντιφάντα, Αθήνα 1988,  PLO.
Said, E., Οριενταλισμός. Αθήνα 1996
Schiff, Z. and Ya’ri, E., Israel’s Lebanon War. London 1984, Unwin.
Venn-Brown, J., ed., For a Palestinian. A memorial to Zuaiter. London 1984, Routledge.
Ενημέρωση 19/8/2001

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.